Zioło klasztorne
Nagietek lekarski należał do podstawowych roślin w ogrodach klasztornych. Uprawiano go jako uniwersalne zioło na rany, stany zapalne i pielęgnację skóry.
Wróć do atlasu
Nagietek lekarski
Calendula officinalis
Jednoroczna roślina z rodziny astrowatych o żółtych do pomarańczowych koszyczkach kwiatowych, ceniona w ziołolecznictwie i jako ozdoba rabat oraz ogródków ziołowych.
Kluczowe cechy rozpoznawcze
1
Lepkie, jasno- do średniozielonych liści, całobrzegie lub lekko ząbkowane
2
Żółte do pomarańczowych koszyczki kwiatowe o średnicy 4–7 cm
3
Wygięte, haczykowate niełupki przypominające półksiężyce
4
Wzniesiona, rozgałęziona roślina o wysokości 30–60 cm
5
Delikatny ziołowo-żywiczny zapach, kwiaty i liście lekko lepkie
Jak rozpoznać roślinę
Liście
Liście nagietka są skrętoległe, lancetowate do odwrotnie jajowatych, o długości około 5–12 cm. Powierzchnia jest delikatnie owłosiona i lekko lepka w dotyku z powodu obecności żywic. Dolne liście są dłuższe i ogonkowe, wyżej na pędzie – siedzące. Po roztarciu wydzielają delikatny, ziołowy zapach.
Kwiaty
Kwiaty nagietka zebrane są w pojedyncze koszyczki na szczytach pędów. Języczkowate kwiaty (płatki) są żółte do intensywnie pomarańczowych, czasem z ciemniejszym środkiem. Średnica koszyczka wynosi zwykle 4–7 cm. Kwiaty w pełni otwierają się w słoneczne dni, a przy pochmurnej pogodzie i po zmroku częściowo się zamykają. Roślina kwitnie obficie od czerwca aż do jesieni, zwłaszcza przy regularnym usuwaniu przekwitłych koszyczków.
Owoce (niełupki)
Owoce nagietka to suche, bezskrzydłe niełupki wyraźnie wygięte w łuk lub podkowę, często z drobnymi guzkami czy haczykowatymi wyrostkami. Na jednej roślinie mogą występować różne kształty owoców, co jest cechą charakterystyczną gatunku. Barwa niełupek jest żółtobrązowa do brunatnej. Dojrzewają od sierpnia do października.
Łodyga i pokrój
Nagietek tworzy wzniesione, silnie rozgałęzione łodygi osiągające zazwyczaj 30–60 cm wysokości. Pędy są zielone, delikatnie bruzdowane i owłosione. Przy regularnym przycinaniu koszyczków roślina zagęszcza się i tworzy obficie kwitnące kępy, dobrze prezentujące się na rabatach ziołowych i kwiatowych.
Zapach i powierzchnia
Kwiaty nagietka pachną łagodnie ziołowo, z lekką nutą żywiczną, szczególnie po roztarciu między palcami. Liście oraz dno kwiatowe mogą być nieco lepkie w dotyku, co wiąże się z obecnością olejków eterycznych i żywic. Substancje te współodpowiadają za właściwości gojące i łagodzące przy stosowaniu na skórę.
Zastosowanie
Jadalne kwiaty do sałatek i dekoracji
Płatki nagietka można dodawać na świeżo do sałatek warzywnych i zbożowych, past kanapkowych oraz zup. Nadają potrawom delikatnie ziołowy posmak i wyraźny żółtopomarańczowy kolor. Świetnie sprawdzają się też jako dekoracja deserów, pieczywa i domowego masła ziołowego.
Czerwiec–Październik (świeże kwiaty)
Masło ziołowe i olej z nagietka
Świeże lub suszone płatki nagietka można dodawać do masła ziołowego oraz olejów roślinnych. Olej nagietkowy jest jednocześnie bazą do domowej maści, a w niewielkiej ilości może być wykorzystany w kuchni na zimno, np. do sałatek.
Czerwiec–Wrzesień (kwiaty), przez cały rok (suszone płatki)
Naturalny barwnik w kuchni
Suszone i drobno roztarte płatki nagietka działają jak naturalny barwnik – można je dodawać do ryżu, zup, makaronu czy domowych wypieków, aby nadać im ciepły, złocisty odcień bez sztucznych barwników.
Suszone kwiaty – cały rok
Maść nagietkowa na rany i spękaną skórę
Maść nagietkowa lub macerat olejowy tradycyjnie stosuje się na suchą, spękaną i wrażliwą skórę, drobne ranki, otarcia i ukąszenia owadów. Wspiera regenerację naskórka i łagodzi podrażnienia.
Flawonoidy, triterpenowe saponiny, karotenoidy
Łagodzenie egzemy i podrażnień skóry
Preparaty z nagietka (kremy, maści, kąpiele) stosuje się pomocniczo przy egzemach, zaczerwienieniu skóry i drobnych wysypkach. Zmniejszają uczucie swędzenia i wspomagają odbudowę bariery ochronnej skóry. Warto najpierw wykonać próbę na małym fragmencie skóry.
Olejek eteryczny, żywice, substancje gorzkie
Wsparcie trawienia i pracy pęcherzyka żółciowego
Nagietek w niewielkich ilościach wchodzi w skład mieszanek ziołowych na trawienie, uczucie pełności oraz jako łagodnie żółciopędne zioło. Stosowanie naparów lub nalewek wewnętrznie warto skonsultować z lekarzem, szczególnie przy chorobach przewlekłych i przyjmowaniu leków.
Substancje gorzkie, triterpenoidy – stosować z umiarem
Naturalny barwnik i składnik kosmetyków
Nagietek jest częstym składnikiem kosmetyków naturalnych – mydeł, balsamów do ust, szamponów czy olejków do ciała. Kwiaty nadają produktom złocisty odcień i współtworzą ich właściwości łagodzące i regenerujące.
Nagietek w domowej „chemii”
Suszone kwiaty można wykorzystać do wyrobu domowych mydeł, soli kąpielowych i olejków do masażu. Popularne są również kąpiele dłoni i stóp z dodatkiem nagietka, które zmiękczają i wygładzają skórę.
Właściwości rośliny
Działanie przeciwzapalne
Pomaga zmniejszać stany zapalne w organizmie, łagodzi bóle mięśni i stawów.
Wsparcie trawienia
Poprawia pracę układu trawiennego, pomaga przy wzdęciach i braku apetytu.
Detoksykacja organizmu
Wspomaga oczyszczanie wątroby i nerek z toksyn.
Wsparcie dróg moczowych
Pomaga przy infekcjach pęcherza i nerek.
Działanie antyoksydacyjne
Chroni komórki przed wolnymi rodnikami i spowalnia starzenie.
Uśmierzanie bólu
Łagodzi bóle głowy, mięśni i stawów.
Ważne ostrzeżenie
Informacje na tej stronie mają charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępują profesjonalnej opieki medycznej. Przed użyciem jakichkolwiek roślin w celach leczniczych zawsze skonsultuj się z lekarzem lub certyfikowanym zielarzem.
Niektóre rośliny mogą powodować reakcje alergiczne lub wchodzić w interakcje z lekami. Zachowaj ostrożność i w razie wątpliwości skonsultuj się ze specjalistą.
Występowanie i środowisko
Łąki i murawy
Zarośla i miedze
Brzegi jezior i stawów
Skalne i rumowiskowe stanowiska
Nagietek lekarski najczęściej spotkamy w ogrodach przydomowych, na rabatach ziołowych i kwiatowych oraz w pobliżu zabudowań wiejskich. Łatwo dziczeje – pojawia się na glebach ruderalnych, przy ścieżkach, na obrzeżach pól i winnic. Preferuje pełne słońce, ale toleruje lekki półcień. Najlepiej rośnie w glebach przepuszczalnych, niezbyt ciężkich i niepodmakających. Przy regularnym zbiorze koszyczków może kwitnąć nieprzerwanie od lata do jesieni.
Sezon zbioru
Wskazówki dotyczące zbioru
- Kwiaty zbieraj w suche dni, najlepiej przed południem po obeschnięciu rosy
- Wybieraj w pełni rozwinięte koszyczki o intensywnym zabarwieniu płatków
- Do suszenia ścinaj całe koszyczki lub same języczkowate płatki bez dużej ilości zielonych części
- Regularne ścinanie przekwitających kwiatów pobudza roślinę do dalszego kwitnienia
- Nie zbieraj roślin przy ruchliwych drogach ani na polach intensywnie pryskanych chemią
- Suszony nagietek przechowuj w suchym, ciemnym miejscu, aby zachował barwę i właściwości.
Ostrzeżenia i bezpieczne stosowanie
Zalecenia ogólne
Informacje o właściwościach leczniczych mają charakter informacyjny i nie zastępują profesjonalnej opieki medycznej. Przed użyciem w celach leczniczych zawsze skonsultuj się z lekarzem lub wykwalifikowanym zielarzem. Jeśli nie masz pewności co do identyfikacji rośliny, nie zbieraj jej ani jej nie używaj!
Stosowanie nagietka wewnętrznie (mocne napary, nalewki, wysokie dawki) w czasie ciąży i karmienia piersią nie jest zalecane bez konsultacji z lekarzem. Do pielęgnacji skóry wybieraj łagodne preparaty przeznaczone dla kobiet w ciąży i karmiących.
U osób uczulonych na rośliny z rodziny astrowatych (np. rumianek, stokrotka, bylica) może wystąpić nadwrażliwość również na nagietek. Przy pierwszym użyciu wykonaj próbę na niewielkim fragmencie skóry.
Niedostatecznie wysuszone kwiaty mogą pleśnieć i tracić swoje właściwości. Obecność pleśni lub stęchłego zapachu jest sygnałem, że surowiec należy wyrzucić. Susz przechowuj w suchym, chłodnym i zacienionym miejscu.
Nawet zioła uznawane za bezpieczne należy stosować z umiarem. Nie przekraczaj zalecanych ilości w naparach i mieszankach ziołowych. Długotrwałe stosowanie nagietka wewnętrznie skonsultuj ze specjalistą.
Nagietek lekarski bywa mylony z ozdobnymi aksamitkami (Tagetes) i innymi jednorocznymi kwiatami o pomarańczowych koszyczkach. Nie mają one takich samych zastosowań leczniczych. Do spożycia i użytku wewnętrznego zbieraj wyłącznie pewnie oznaczony nagietek lekarski.
Ciekawe fakty i historia
„Szafran ubogich”
Intensywnie pomarańczowe kwiaty nagietka bywały używane jako tańszy zamiennik szafranu do barwienia ryżu, zup czy masła, dlatego roślina zyskała przydomek „szafran ubogich”.
Zioło dla skóry
Nagietek jest jednym z najczęstszych składników domowych maści i kremów. Tradycyjnie stosuje się go na suchą, wrażliwą i podrażnioną skórę oraz drobne skaleczenia.
Magnes dla zapylaczy
Obficie kwitnące kępy nagietka przyciągają pszczoły, trzmiele i inne owady zapylające. W ogrodzie naturalnym pełni więc funkcję ozdobną i ekologiczną jednocześnie.
„Znajomość dzikich roślin łączy tradycyjną mądrość naszych przodków ze współczesną wiedzą naukową.“
