Lecznicze właściwości bzu czarnego: kompletny przewodnik od kwiatów po owoce

Gdy ktoś pyta, jaką roślinę zostawiłbym sobie, gdybym miał mieć w ogrodzie (albo przy płocie) tylko jedną, często odpowiadam: bez czarny. Nie dlatego, że jest „cudowny” — cuda w naturze robią raczej dobre nawyki — ale dlatego, że jest pewny, łatwo dostępny i bardzo praktyczny. Kwiaty pachną mi początkiem lata, a owoce są dla mnie smakiem jesieni.

Po latach zbiorów nauczyłem się jednego: bez działa najlepiej, gdy traktujesz go jako część rytmu roku. W czerwcu zbieram kwiat, we wrześniu i październiku owoce. A pomiędzy pilnuję zapasów tak, żeby pierwsze jesienne chłody mnie nie zaskoczyły.

Bez czarny (Sambucus nigra) rozpoznaję głównie po płaskich baldachach kremowobiałych drobnych kwiatów oraz po tym, że często rośnie „tam, gdzie kręci się człowiek”: przy drogach, płotach, na skrajach ogrodów i zadrzewień. Gdy kwitnie, czuć go z daleka. Gdy dojrzewa, ma ciemne, prawie czarno-fioletowe owoce w zwisających gronach.

• Kwiaty: płaskie „talerzyki”, drobne kremowe kwiatki, wyraźny zapach.
• Owoce: ciemne jagody, grona często zwisające.
• Siedlisko: skraje dróg, ogrody, żywopłoty, zarośla, nieużytki.
• Czas: kwiat zwykle czerwiec–lipiec, owoc wrzesień–październik (zależnie od miejsca).

Kwiat bzu kojarzę z takim przeziębieniem, które „się rozkręca”: drapanie w gardle, lekki dreszcz, zmęczenie. Wtedy nie potrzebuję bohaterstwa. Potrzebuję ciepła, spokoju i płynów. I tu kwiat bzu jest dla mnie klasyką.

Owoce zbieram dopiero wtedy, gdy są naprawdę ciemne — bez czerwono-fioletowych wątpliwości. W domu mam nawyk: zanim zacznę gotować, jeszcze raz przebieram owoce i wyrzucam niedojrzałe oraz ogonki. To dodatkowa robota, ale przy bzie mi się zwraca.

Kwiat zbieram, gdy większość kwiatuszków jest otwarta i zapach jest najsilniejszy. Najlepiej przed południem po obeschnięciu rosy. Owoce zbieram, gdy grona są ciężkie i ciemne, a jagody łatwo odchodzą.

• Kwiaty: czerwiec–lipiec (niżej wcześniej, wyżej później).
• Owoce: wrzesień–październik, czasem listopad w cieplejszych latach i miejscach.
• Pogoda: zbiór po suchych dniach, unikam deszczu (kwiat jest wtedy „wodnisty”).
• Miejsce: nie zbieram przy ruchliwych drogach ani tam, gdzie są opryski.

Najlepiej sprawdza mi się prostota. Bez jest wyrazisty sam w sobie — nie potrzebuje dziesięciu dodatków. Gdy chcę urozmaicić, dodaję cytrynę, melisę albo kawałek imbiru, ale tak, żeby bez nadal grał pierwsze skrzypce.

1. Napar: 1–2 łyżeczki suszonego kwiatu na kubek, zalać gorącą (nie wrzątkiem) wodą, parzyć 10 minut.
2. Syrop z kwiatu: maceracja na zimno z cytryną + krótkie zagotowanie i dosłodzenie (dla trwałości).
3. Syrop z owoców: krótko gotować, przecedzić, dosłodzić, ewentualnie zakwasić cytryną.
4. Dżem: owoce + jabłko, gotować do zgęstnienia, gorące do czystych słoików.

• Kwiat: napar, syrop, suszenie — najczęściej przy przeziębieniu i dla komfortu zimą.
• Owoc: zawsze obróbka termiczna — sok, syrop, dżem.
• Bezpieczeństwo: uważaj na pomyłki i zbiory przy drogach.
• Etyka: nie bierz wszystkiego z jednego krzewu — zostaw coś owadom i ptakom.