Święte drzewo
W tradycji ludowej bez czarny był uważany za święte drzewo, które chroni domy przed złymi duchami. W wielu kulturach wierzono, że bez ma moc ochronną i przynosi szczęście.
Wróć do atlasu
Bez czarny
Sambucus nigra
Krzew liściasty lub niewielkie drzewo o białych kwiatach i ciemnych owocach, od wieków stosowane w medycynie ludowej i kuchni.
Kluczowe cechy rozpoznawcze
1
Liście nieparzystopierzaste z 5–7 ząbkowanymi listkami
2
Duże, płaskie baldachy kremowobiałych kwiatów (10–25 cm średnicy)
3
Błyszczące czarnofioletowe jagody w gęstych gronach
4
Puste w środku gałązki z miękkim białym rdzeniem
5
Nieprzyjemny zapach uszkodzonych liści i kory
Jak rozpoznać roślinę
Liście
Liście są nieparzystopierzaste, 15–30 cm długości, złożone z 5–7 podłużnych, ostro zakończonych listków o piłkowanym brzegu. Blaszki są ciemnozielone z wierzchu, jaśniejsze od spodu, lekko błyszczące. Pojedyncze listki osiągają 5–12 cm długości.
Kwiaty
Drobne, kremowobiałe, pięciopłatkowe kwiaty zebrane w duże, płaskie baldachy o średnicy 10–25 cm. Pojedynczy kwiat ma około 5 mm średnicy i wyraźne żółte pręciki. Kwitnie od maja do czerwca, a kwiaty są silnie aromatyczne.
Owoce
Błyszczące, kuliste jagody, początkowo zielone, później czarnofioletowe do czarnych, o średnicy 3–5 mm. Miąższ jest soczysty, o intensywnie czerwonym soku. Każda jagoda zawiera 3–5 małych nasion. Owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu, rosnąc w zwisających, gęstych gronach.
Łodyga i pędy
Starsze pędy mają szarobrązową, podłużnie spękaną korę pokrytą wyraźnymi przetchlinkami. Młode gałązki są zielone do brunatnych, wewnątrz puste z miękkim białym rdzeniem. Uszkodzona kora wydziela charakterystyczny nieprzyjemny zapach.
Zapach
Kwiaty mają intensywny, słodki, miodowy zapach przyciągający owady. Liście i kora po zgnieceniu wydzielają nieprzyjemny, stęchły aromat. Dojrzałe owoce mają delikatny, lekko winny zapach.
Zastosowanie
Syrop i sok z czarnego bzu
Kwiaty lub owoce wykorzystuje się do przygotowania syropu, soku i lemoniady. Syrop z kwiatów to popularny letni napój, a sok z owoców jest bogaty w witaminę C.
Maj–Czerwiec (kwiaty), Sierpień–Wrzesień (owoce)
Herbata z kwiatów bzu
Suszone kwiaty stosuje się do przygotowania naparu wspomagającego pocenie i łagodzącego objawy przeziębienia.
Cały rok (suszone kwiaty)
Dżemy i galaretki
Dojrzałe, gotowane owoce nadają się do przygotowania dżemów, galaretek i owocowych sosów. Często łączy się je z jabłkami.
Sierpień–Wrzesień
Wino z owoców bzu
Tradycyjne domowe wino z owoców czarnego bzu, popularne w dawnych recepturach ludowych.
Sierpień–Wrzesień (produkcja), cały rok (spożycie)
Leczenie grypy i przeziębienia
Herbata lub syrop z owoców/kwiatów bzu wspomaga pocenie, pomaga obniżać gorączkę i może skracać czas trwania infekcji dróg oddechowych. Zawiera dużo witaminy C i flawonoidów.
Flawonoidy, antocyjany, witamina C
Wzmocnienie odporności
Regularne spożywanie preparatów z czarnego bzu wspiera układ odpornościowy i zwiększa odporność na infekcje.
Antyoksydanty, polifenole
Działanie przeciwzapalne
Owoce i kwiaty mają potwierdzone właściwości przeciwzapalne; stosuje się je pomocniczo przy stanach zapalnych dróg oddechowych i układu moczowego.
Flawonoidy, garbniki
Detoksykacja organizmu
Herbata z owoców lub kwiatów bzu działa łagodnie moczopędnie i wspomaga naturalne usuwanie toksyn.
Garbniki, flawonoidy
Naturalny barwnik
Sok z owoców czarnego bzu stosuje się jako naturalny barwnik w żywności oraz do barwienia tkanin.
Kosmetyka
Ekstrakty z kwiatów dodawane są do kremów i toników o działaniu odświeżającym i łagodzącym skórę.
Odstraszanie owadów
Liście czarnego bzu tradycyjnie odstraszają muchy i komary, działając jako naturalny repelent.
Właściwości rośliny
Wzmocnienie odporności
Wspiera naturalną odporność organizmu i pomaga zapobiegać chorobom.
Działanie przeciwzapalne
Pomaga zmniejszać stany zapalne w organizmie, łagodzi bóle mięśni i stawów.
Detoksykacja organizmu
Wspomaga oczyszczanie wątroby i nerek z toksyn.
Zdrowie dróg oddechowych
Łagodzi kaszel, przeziębienie i stany zapalne oskrzeli.
Wsparcie dróg moczowych
Pomaga przy infekcjach pęcherza i nerek.
Działanie antyoksydacyjne
Chroni komórki przed wolnymi rodnikami i spowalnia starzenie.
Uśmierzanie bólu
Łagodzi bóle głowy, mięśni i stawów.
Wsparcie wątroby
Pomaga regenerować wątrobę i jej funkcje oczyszczające.
Ulgа przy przeziębieniu
Łagodzi objawy przeziębienia, gorączki i grypy.
Ważne ostrzeżenie
Informacje na tej stronie mają charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępują profesjonalnej opieki medycznej. Przed użyciem jakichkolwiek roślin w celach leczniczych zawsze skonsultuj się z lekarzem lub certyfikowanym zielarzem.
Niektóre rośliny mogą powodować reakcje alergiczne lub wchodzić w interakcje z lekami. Zachowaj ostrożność i w razie wątpliwości skonsultuj się ze specjalistą.
Występowanie i środowisko
Skraje lasów i zarośla
Zarośla i miedze
Nieużytki i tereny ruderalne
Pobocza dróg i miedze pól
Ogrody i podwórza
Parki i zieleń miejska
Bez czarny rośnie najczęściej w lasach liściastych, na obrzeżach lasów, w parkach i ogrodach. Preferuje wilgotne, żyzne stanowiska z dobrym dostępem światła. Często występuje w pobliżu strumieni i na brzegach wilgotnych dolin. Dobrze znosi półcień i pełne słońce oraz warunki miejskie.
Sezon zbioru
Wskazówki dotyczące zbioru
- Kwiaty zbieraj w suche dni, rano po obeschnięciu rosy
- Wybieraj w pełni rozwinięte baldachy o intensywnym zapachu
- Owoce zbieraj tylko w pełni dojrzałe (czarnofioletowe)
- Unikaj zbioru przy ruchliwych drogach (min. 50 m od jezdni)
- Nie ogołacaj całych krzewów – zostaw część dla przyrody
- Kwiaty przetwarzaj jak najszybciej, najlepiej tego samego dnia
Ostrzeżenia i bezpieczne stosowanie
Zalecenia ogólne
Informacje o właściwościach leczniczych mają charakter informacyjny i nie zastępują profesjonalnej opieki medycznej. Przed użyciem w celach leczniczych zawsze skonsultuj się z lekarzem lub wykwalifikowanym zielarzem. Jeśli nie masz pewności co do identyfikacji rośliny, nie zbieraj jej ani jej nie używaj!
Niedojrzałe, zielone owoce zawierają sambunigrynę (glikozyd cyjanogenny). Mogą powodować nudności, wymioty i biegunkę. Nie spożywać na surowo.
Kwiaty i dojrzałe owoce należy poddać obróbce cieplnej (gotowanie/suszenie). Surowe w większej ilości mogą podrażniać przewód pokarmowy.
Liście i kora zawierają substancje toksyczne – nie nadają się do spożycia.
Uwaga na pomyłkę z Sambucus ebulus – roślina zielna o intensywnym zapachu; owoce są trujące.
U dorosłych zachowaj rozsądne ilości (np. 1–2 filiżanki naparu dziennie). Dzieciom < 3 lat nie podawać.
U osób wrażliwych mogą wystąpić reakcje alergiczne. Przy pierwszym użyciu zacznij od małej porcji.
Ciekawe fakty i historia
Lecznicza historia
Suszone kwiaty bzu czarnego od stuleci wchodzą w skład wielu mieszanek ziołowych na grypę i przeziębienie. Już Hipokrates nazywał bez „apteczką wiejską” ze względu na jego wszechstronne działanie.
Naturalny barwnik
Owoce bzu czarnego stosuje się jako naturalny barwnik do żywności i kosmetyków. Intensywnie fioletowy sok był dawniej używany także do barwienia tkanin.
Muzyczna historia
Z pustych w środku gałązek bzu czarnego wyrabiano kiedyś proste instrumenty dęte i fujarki dla dzieci.
„Znajomość dzikich roślin łączy tradycyjną mądrość naszych przodków ze współczesną wiedzą naukową.“
